Ինը տարվա ընթացքում մեկ ընկերություն անցել է պետական աջակցությամբ անասնաֆերմա կառուցելուց մինչև ասֆալտի գործարան շահագործելը և, վերջապես, Սևանա լճից 1.5 կիլոմետր հեռավորության վրա ցեմենտի արտադրամաս հիմնելու փորձը։ «Հետքի» հետաքննությունը և Շրջակա միջավայրի նախարարության վերջին որոշումը միասին ցույց են տալիս, թե ինչպես կարող է թույլ վերահսկողությունն ու օրենսդրական բացը գրեթե հասցնել վտանգավոր արտադրություն Հայաստանի ամենազգայուն էկոհամակարգերից մեկի հարևանությամբ։

Ժամանակագրություն

• 2017թ. Ծովագյուղի բնակիչ Արման Մելոյանը հիմնադրում է «Սանի Լենդ» ՍՊԸ-ն՝ որպես գործունեության տեսակ գրանցելով հացահատիկային մշակաբույսերի աճեցումը։
• 2018թ. Ընկերությունը ձեռք է բերում Սևան-Դիլիջան մայրուղու 7-8-րդ կիլոմետրում գտնվող 7,378 քառակուսի մետր տարածք՝ Ծովագյուղի հարևանությամբ։
• 2021թ. «Սանի Լենդ» ՍՊԸ-ն պայմանագիր է կնքում Էկոնոմիկայի նախարարության հետ՝ պարտավորվելով կառուցել 3-րդ մոդելի «խելացի» անասնաշենք՝ 40-45 գլուխ անասնագլխաքանակի համար։ Ծրագրի 35 միլիոն դրամ արժողությունից 17.5 միլիոնը փոխհատուցում է պետությունը։ Նույն թվականի նոյեմբերին ընկերությունը ստանում է շինթույլտվություն, սակայն, քանի որ այդ պահին գործող օրենսդրությունը ասֆալտի գործարանների համար Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատում (ՇՄԱԳ) չէր պահանջում, նախագիծն անցնում է միայն «պարզ փորձաքննություն»՝ առանց հանրային լսումների։
• 2023թ. Արբանյակային լուսանկարները փաստում են, որ հենց այս տարվանից տարածքում հայտնվում է ասֆալտի գործարան («Kobesh Machine AS-160»)։ Միևնույն ժամանակ Կադաստրի կոմիտեի պաշտոնական տվյալներում տարածքը շարունակում է հաշվառվել որպես չկառուցապատված հողամաս, առանց որևէ գրանցված շինության։
• 2024թ. «Հետքն» առաջին անգամ գրում է «Սանի Լենդի» անասնաֆերմայի մասին։ Նույն թվականին ընկերությունը վերջապես գրանցում է իր հողամասը՝ որպես արտադրական, արդյունաբերական նշանակության տարածք։
• 2025թ. սեպտեմբերի 17. Ծովագյուղում անցկացված հանրային լսումների հիման վրա Սևանի համայնքապետ Սարգիս Մուրադյանը համաձայնություն է տալիս՝ ստորագրելով որոշում «Սանի Լենդի» կողմից նույն տարածքում հանքային փոշու, գիպսի և ցեմենտի արտադրություն նախաձեռնելու ՇՄԱԳ հաշվետվության վերաբերյալ։ Ծրագրվող արտադրամասը պետք է ունենար օրական մինչև 90 տոննա հզորություն։
  Այս փուլում Էկոնոմիկայի նախարարության մոնիտորինգն արդեն արձանագրել էր, որ «Սանի Լենդը» անասնաֆերման չի օգտագործել իր նպատակային նշանակությամբ. նախարարությունը սկսում է դատական հայցի նախապատրաստություն՝ 17.5 միլիոն դրամ պետական աջակցությունը հետ պահանջելու համար։
• 2026թ. հուլիսի 24. «Հետքի» հարցումներից հետո Շրջակա միջավայրի նախարարությունը հրապարակում է ՇՄԱԳ լրամշակված հաշվետվությունը, որում՝ ի տարբերություն սկզբնական տարբերակի, արդեն ընդգրկված է նաև առանց թույլտվության գործող ասֆալտի գործարանը։ Մինչ այդ նախարարությունը «Հետքին» հաստատել էր, որ ասֆալտի արտադրամասի համար երբևէ ՇՄԱԳ եզրակացություն չի տրվել, իսկ Քաղաքաշինության, տեխնիկական և հրդեհային անվտանգության տեսչական մարմինը հաստատել էր, որ այնտեղ ստուգումներ երբեք չեն անցկացվել, և գործարանը վտանգավոր արտադրական օբյեկտների ռեեստրում ընդհանրապես գրանցված չէ։
• 2026թ. օգոստոսի 10. Ծովագյուղում անցկացվում են ցեմենտի արտադրության ՇՄԱԳ հաշվետվության երկրորդ հանրային լսումները։ Համայնքի վարչական ղեկավար Ատոմ Սիմոնյանը հաջորդ օրը «Հետքին» ասում է, թե քննարկումն անցել է հանգիստ մթնոլորտում, և բնակիչները դեմ չեն ծրագրին։ Իրականում, սակայն, պաշտոնական արձանագրության համաձայն, քննարկումը հարթ չի ընթացել. «ՇՄԱԳ փորձաքննական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի մասնագետ Աստղիկ Վարդանյանը արձանագրել է մի շարք թերություններ, որոնց ընկերության ներկայացուցիչ Գոհար Գրիգորյանը չի կարողացել պատասխանել։ Անտեսված են եղել նաև ՀՀ ԳԱԱ Սևանա լճի պահպանության հանձնաժողովի և Կենդանաբանության ու հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոնի բացասական կարծիքները։ Հանձնաժողովի անդամ Կամո Աղաբաբյանն ընդգծել է, որ հաշվետվությունը ենթակա էր մերժման, քանի որ «Սևանա լճի մասին» օրենքի 10-րդ հոդվածն ուղղակիորեն արգելում է հանքանյութ վերամշակող օբյեկտների կառուցումը լճի անմիջական ազդեցության գոտում։
• 2026թ. օգոստոսի 28. «Հետքը» հրապարակում է իր հետաքննական հոդվածը՝ մանրամասնելով ընկերության պատմությունը, հողամասի իրավական կարգավիճակի անհամապատասխանությունը, ինչպես նաև ենթադրյալ կապը Ծովագյուղի նախկին համայնքապետ Վահրամ Գևորգյանի և ճանապարհաշինական «Ծովագյուղի ՃՇՇ» ընկերության հետ։
• 2026թ. սեպտեմբերի 18. Շրջակա միջավայրի նախարարության կայքում հրապարակվում են «Սանի Լենդի» հանքային փոշու, գիպսի և ցեմենտի արտադրության հաշվետվության ուսումնասիրության արդյունքները. Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության պետական փորձաքննությունը նախագծին տալիս է բացասական եզրակացություն։ Ծրագիրը, առնվազն այս ձևով, կանգնեցվում է։

Ինչո՞ւ է սա նշանակալի

Իրավական տեսանկյունից գործը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է հին օրենսդրության ներքո ստացված թույլտվությունը («պարզ փորձաքննություն», որը ասֆալտի գործարանների համար ՇՄԱԳ չէր պահանջում 2021-ին) օգտագործվել՝ երկար ժամանակ շրջանցելու ավելի խիստ ներկայիս կարգավորումը։ Գործարանն աշխատել է առնվազն 2023 թվականից՝ առանց երբևէ ստուգման, մինչդեռ պաշտոնական կադաստրային փաստաթղթերում այն ձևականորեն գոյություն իսկ չուներ։

Բնապահպանական տեսանկյունից վճռորոշը «Սևանա լճի մասին» օրենքի 10-րդ հոդվածն է, որը կատեգորիկ կերպով արգելում է հանքանյութ վերամշակող օբյեկտների տեղակայումը լճի անմիջական ազդեցության գոտում։ Ինչպես նշում էին ՀՀ ԳԱԱ Սևանա լճի պահպանության հանձնաժողովը, այնպես էլ Կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոնը, նույնիսկ «չոր» տեխնոլոգիայով ցեմենտի արտադրությունը կուղեկցվեր սիլիկատային փոշու և ազոտի ու ծծմբի օքսիդների արտանետումներով Սևան ազգային պարկի հարևանությամբ։ Նախարարության վերջնական բացասական եզրակացությունը, ըստ էության, հաստատեց հենց այն, ինչ գիտական հանձնաժողովներն ասում էին դեռ օգոստոսին։

Տնտեսական տեսանկյունից գործը ցույց է տալիս պետական աջակցության վերահսկողության թուլությունը. 17.5 միլիոն դրամ ստացած «խելացի անասնագոմը» երբեք չի օգտագործվել նպատակային կերպով, և միայն տարիներ անց՝ մշտադիտարկման արդյունքում, սկսվեց դրա հետ գանձման գործընթաց։ Զուգահեռաբար նույն ընկերությունն ակտիվորեն մասնակցում էր պետական գնումների գործընթացներին և ուներ պայմանագրեր տարբեր պետական կառույցների հետ, այդ թվում՝ վարչապետի աշխատակազմի։

Վերջնական հաշվով, «Սանի Լենդի» դեպքը մնում է կարևոր հիշեցում այն մասին, թե որքան փխրուն կարող է լինել բնապահպանական պաշտպանությունը, երբ վերահսկողությունը հիմնված է հիմնականում լրագրողական հետաքննության և հասարակական ճնշման, այլ ոչ թե համակարգային մոնիտորինգի վրա։ 

Այս անգամ Սևանա լիճը փրկվեց նոր վտանգից. հարցը, թե որքան նմանատիպ դեպքեր են մնում դեռ չբացահայտված, բաց է։

Աղբյուրներ՝
https://hetq.am/hy/article/183583
https://environment.gov.am/api/assets/94fd4d24-c92f-4e0b-9b18-931111676214
https://www.arlis.am/hy/acts/891
https://hetq.am/hy/article/184030